του Τζόνι Τόμσον
μετάφραση: ο Τοποτηρητής
Υπάρχουν δύο διαφορετικοί τύποι ιστοριών.
Η πρώτη είναι η γραμμική ιστορία. Οι χαρακτήρες ξεκινούν από τη θέση Α και φτάνουν στη θέση Β, έχοντας νικήσει όλους τους κακούς και παντρευτεί το σωστό άτομο. Η πραγματική ιστορία αφορά τη μεταμόρφωση που συμβαίνει κατά τη διάρκεια της διαδρομής. Αυτή είναι μια ιστορία για κατεύθυνση. Κυρίως, είναι για πρόοδο. Αλλάζουμε από αφελείς σε σοφούς, […], από NPC σε ήρωα.
Από άποψη φιλοσοφίας, η γραμμική-προοδευτική ιστορία αντιπροσωπεύεται καλύτερα από τη διαλεκτική του Χέγκελ. Ο Χέγκελ υποστήριζε ότι η ιστορία μετριέται από μια σειρά επιλύσιμων μαχών. Η μία πλευρά αντιπροσωπεύει το κόκκινο, η άλλη το μπλε. Οι δύο πλευρές αγωνίζονται για μέρες, χρόνια, δεκαετίες ή αιώνες μέχρι που τελικά χύνουν τόσο πολύ αίμα που αναμειγνύονται. Το κόκκινο και το μπλε γίνονται μωβ. Θέση, αντίθεση, σύνθεση. Κίνηση, αντί-κίνηση, επίλυση. Και έτσι, για τον Χέγκελ, προχωράμε μπροστά σε μια συνεχώς βελτιούμενη πορεία. Κάθε μάχη μας κάνει καλύτερους και σοφότερους.
Το καλοκαίρι, μίλησα με τον φιλόσοφο Τζον Γκρέι για αυτή την ιδέα της «προόδου», στο φεστιβάλ HowTheLightGetsIn. Και ο Γκρέι δεν τη θεωρεί ιδιαίτερα σημαντική.
Πολλοί από εμάς που γεννιόμαστε στην δυτική πνευματική παράδοση συχνά θεωρούμε ότι η ιδέα της προόδου είναι απλά ο φυσικός τρόπος να βλέπουμε την ιστορία. Όλα γίνονται καλύτερα, σωστά; Είμαστε σοφότεροι, πιο δυνατοί, πιο γνώστες από ποτέ – στη γωνία μας περιμένει μια ανέφελη, ουτοπία. Αλλά, όπως συμβαίνει με πολλές υποθέσεις, αυτό είναι κυρίως μια προβολή. Έτσι το διατύπωσε ο Γκρέι:
«Αν επιστρέψεις στο ελληνικό θέατρο ή τον Σαίξπηρ, ή στον Ινδουισμό ή στον Βουδισμό, καμία από αυτές τις υποθέσεις δεν γίνεται σχετικά με το μέλλον της ανθρωπότητας να είναι πιθανώς καλύτερο από ό,τι ήταν ποτέ στο παρελθόν. Είναι ένας σύγχρονος δυτικός μύθος, και θα έλεγα ότι είναι ένα είδος νεοχριστιανικού μύθου, γιατί προκύπτει από τον εκκοσμικευμένο τρόπο με τον οποίο ορισμένες χριστιανικές υποθέσεις για τον ιερό χρόνο και την έννοια της ανθρώπινης ιστορίας αποκτούν νόημα.»
Ο Γκρέι υποστηρίζει ότι η πρόοδος είναι ένα είδος ψευδαίσθησης — ένας μύθος ανακατεμένος θολά μέσα σε μια ιουδαιοχριστιανική κληρονομιά. Αλλά οτιδήποτε θα μπορούσαμε να ονομάσουμε πρόοδος, ανατρέπεται γρήγορα και συχνά θεωρείται δεδομένο. Έτσι παρουσιάζει ο Γκρέι την επιχειρηματολογία του σε μορφή από προκείμενες σε συμπέρασμα:
1. Η πρόοδος δεν είναι το ίδιο με τη βελτίωση. Η πρόοδος σημαίνει μια σωρευτική πρόοδο που δεν αναστρέφεται μέσα σε γενιές ή αιώνες.
2. Στην τεχνολογία, όντως κάνουμε πρόοδο. Τα κέρδη είναι σωρευτικά και διατηρούνται για χιλιετίες.
3. Στην ηθική και την πολιτική, όμως, τα κέρδη δεν είναι σωρευτικά — συχνά αναστρέφονται με απογοητευτικό τρόπο.
Επομένως: Δεν υπάρχει κάτι που να λέγεται πρόοδος στην ηθική και στην πολιτική.
Είναι ένα πειστικό επιχείρημα, και πολλά εξαρτώνται από τον ορισμό της προόδου του Γκρέι ως κάτι ουσιαστικά μόνιμο. Αν το δεχτούμε, τότε δεν χρειάζεται να είσαι μακροϊστορικός για να παρατηρήσεις ότι σχεδόν όλες οι πολιτισμοί τείνουν να διαλύονται με την πάροδο του χρόνου. Κάνουμε ταλαντώσεις ανάμεσα σε περιόδους ειρήνης και πολέμου· τάξης και τρέλας· ασφάλειας και τρόμου. Πολιτικά, η ιστορία είναι σαν εκκρεμές. Το ίδιο και ηθικά. Παρά όλα τα λόγια μας για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ελευθερία και την παγκόσμια αγάπη, εξακολουθούμε να σκοτώνουμε και να καταστρέφουμε ο ένας τον άλλον τόσο εύκολα όπως και κατά τη νεολιθική περίοδο. Και εδώ έχουμε τον δεύτερο τύπο ιστορίας: την κυκλική. Το εκκρεμές. Αυτή η ιστορία βλέπει την ιστορία ως ταλάντευση, και εμείς απλά βρισκόμαστε σε μια συγκεκριμένη θέση στο εκκρεμές.
Το τέλος της ιστορίας
Λοιπόν, τι γίνεται με αυτές τις ιδέες του Χέγκελ για την πρόοδο; Για παράδειγμα, τι γίνεται με την ιδέα του Καρλ Μαρξ ότι τα συστήματα διακυβέρνησής μας προχωρούν μπροστά; Ο Μαρξ υποστήριξε ότι μπορούμε να δούμε μια κίνηση από κάτι σαν δεσποτισμό σε φεουδαρχία, μετά στον καπιταλισμό και μετά στον σοσιαλισμό. Το καθένα ήταν διαφορετικό από το προηγούμενο, κάθε βήμα καλύτερο, και δεν υπήρχε κάποιο «ξετυλίγμα», όπως το έθεσε ο Γκρέι.
Ο Γκρέι δεν το καταπίνει. Δεν πιστεύει ότι θα υπάρχει κάποιο «τέλος της ιστορίας» ούτε με την έννοια που δίνει ο Φουκουγιάμα ούτε με αυτή των Μαρξιστών. Αντίθετα, ο Γκρέι βλέπει τα πράγματα με όρους επαναστάσεων και αντικινήσεων. Στην πολιτική και την ηθική, τίποτα δεν μένει στάσιμο αρκετά για να το πεις πρόοδο.
Σε ατομικό επίπεδο, οι περισσότεροι άνθρωποι απέχουν μόνο μια ή δύο καταστροφές από την απόλυτη ηθική καταστροφή. Αν σκότωνες τα παιδιά μου, με έριχνες σε μια μετα-αποκαλυπτική έρημο και μου έδινες ένα όπλο, δεν έχω καμία αμφιβολία ότι θα γινόμουν αγνώριστος σε σχέση με το ποιος είμαι τώρα. Είμαστε όλοι μόνο μία ιστορία κόμικ μακριά από την ιστορία προέλευσης του κακού μας. Όπως είπε ο Τζόκερ, «όλα όσα χρειάζονται είναι μια μικρή ώθηση.»
Σε κοινωνικό επίπεδο, αν κοιτάξεις απλώς πόσο παράλογο γίνεται πλήρως το πλήθος σε περιόδους έλλειψης ή φόβου, νομίζω μπορείς να καταλάβεις πόσο εύθραυστα είναι τα πράγματα. Τον Μάρτιο του 2020, το Ηνωμένο Βασίλειο τρελάθηκε λίγο μετά την αρχή των νόμων για το lockdown λόγω COVID. Αρκούσαν μερικοί τίτλοι τύπου «μπορεί να υπάρχει πρόβλημα με την προμήθεια χαρτιού υγείας» για να αρχίσει όλη η χώρα να το προμηθεύεται πανικόβλητα. Οι άνθρωποι γίνονται περίεργοι όταν τα πράγματα πάνε στραβά. Η επόμενη μεγάλη επανάσταση μπορεί να έρθει από μια βόμβα, έναν ιό ή μια διαγαλαξιακή απειλή. Ή ίσως να είναι το σταδιακό αποτέλεσμα της συνεχούς φθοράς και στέρησης.
Έτσι κι αλλιώς, είναι εύκολο να βλέπεις τον κόσμο όπως τον βλέπει ο Γκρέι.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου