Ελεύθερος;

 

Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να πράξει κατά βούληση ή όχι; Είναι ο ίδιος και μόνο αυτός αποκλειστικά υπεύθυνος για τις πράξεις του ή υπακούει σε κάποια ειμαρμένη; Μήπως είναι δέσμιος της Ανάγκης, της θεάς την οποία έτρεμε ακόμη και ο Δίας, πατέρας θεών και ανθρώπων; Ή μήπως δεν δεσμεύεται από καμία υπερβατική τάξη; Το ερώτημα κατά πόσο ο άνθρωπος διαθέτει ελεύθερη βούληση, είναι τόσο παλιό όσο και το ίδιο το φαινόμενο του πολιτισμού. Οι περισσότερες θρησκείες υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να πράξει ελεύθερα, κάνοντας τις δικές του επιλογές και είτε επιβραβεύεται είτε υφίσταται τις συνέπειες.

Ο Ιουδαϊσμός και ο Χριστιανισμός έχουν την ίδια αντίληψη. Εντούτοις παρατηρείται μια αντίφαση όχι αμελητέα. Ο Θεός εκτός από πανίσχυρος και πανάγαθος, είναι και παντογνώστης. Επίσης, δεν υφίσταται το πέρασμα του χρόνου, θα έλεγε κανείς πως ο ίδιος είναι ο χρόνος. Επομένως, μπορεί και γνωρίζει για κάθε πλάσμα, τι ζωή θα ζήσει, τι επιλογές θα επιλέξει και πάει λέγοντας. Παρόλα αυτά, μας επιτρέπει να πράξουμε αυτοβούλως και να υποστούμε τις συνέπειες. Σε ένα βιβλίο που διαβάζω αυτό τον καιρό, είναι γραμμένο το εξής: ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να κάνει ό,τι θέλει ώστε να μπορεί να τιμωρείται. Δεν ξέρω κατά πόσο οι θεολόγοι συμφωνούν με έναν τέτοιο αφορισμό, αλλά για μένα βγάζει νόημα, τουλάχιστον αν κάνουμε λόγο για τον Θεό της Παλαιάς Διαθήκης.

Οι Καλβινιστές, από την άλλη δηλώνουν ξεκάθαρα: η μοίρα κάθε ανθρώπου είναι καθορισμένη από τη στιγμή που γεννιέται, ο Θεός έχει ήδη αποφασίσει ποιες ψυχές θα σωθούν και ποιες όχι, ενώ τίποτα δεν μπορεί να μεταβάλει την μοίρα μας, συνεπώς δεν έχει νόημα να είμαστε ενάρετοι. Τρέμω στη σκέψη ότι υπάρχουν άνθρωποι που ακολουθούν ένα τέτοιο δόγμα. Μια τέτοια πίστη, ούτε λίγο ούτε πολύ, δικαιολογεί τον αμοραλισμό. Οι υπαρξιστές, με προεξάρχοντα τον Ζαν Πολ Σαρτρ, υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος είναι κύριος του εαυτού του και υπεύθυνος για τις πράξεις του. Ο αφορισμός του Σαρτρ, ότι ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας.  

Το δικό μου ερώτημα είναι, έχουμε την κατάλληλη σκευή ώστε να δικαιούμαστε να υποστηρίζουμε ότι διαθέτουμε ελεύθερη βούληση; Έχουμε όλοι πλήρη διαύγεια συνείδησης, αντίληψης και κρίσης; Έχουμε όλοι την απαραίτητη πνευματική συγκρότηση ώστε να μην παρερμηνεύουμε τα διαθέσιμα στοιχεία; Είμαστε όλοι εξοπλισμένοι με προσόντα όπως ακεραιότητα, σταθερότητα και δυνατό χαρακτήρα; Έχουμε λάβει όλοι τα απαραίτητα εφόδια από την ανατροφή που μας παρείχαν οι γονείς μας; Είχαμε όλοι τις πρέπουσες συνθήκες ανατροφής, μόρφωσης και εν γένει διαβίωσης; Ξεκινάμε όλοι από την ίδια αφετηρία; Το παιχνίδι παίζεται πάντα σύμφωνα με τους ίδιους κανόνες; Δεν ξέρω.

ο Τοποτηρητής