Αλιεύοντας στο φατσοβιβλίο

Η ιδεολογία του "αντικρατισμού" είναι κοινή σε δύο αντίθετες πτέρυγες του πολιτικού φάσματος: τους φιλελεύθερους και τους αναρχικούς. Οι πρώτοι ζητούν να εξοβελίσουν το κράτος από την οικονομία και να το περιορίσουν σε ζητήματα γενικής διοίκησης, τάξης και ασφάλειας. Οι δεύτεροι κάνουν ακριβώς το ανάποδο: η άρση της κρατικής "καταστολής", που επιδιώκουν, πιστεύουν ότι περνάει αναγκαία από την καταστολή της ελευθερίας του οικονομείν, αφού αυτή η τελευταία διά της ανισότητας που παράγει (υποτίθεται ότι) γεννά το κράτος. Για να επιτευχθεί όμως μια τέτοια καταστολή, απαιτούνται έλεγχοι και στυγνές απαγορεύσεις, άρα μια άλλη μορφή κράτους – και βίας. 

Κοινός είναι στις δύο παρατάξεις ο ιδανισμός, κληρονομιά της αισιόδοξης ανθρωπολογίας του Διαφωτισμού: ο άνθρωπος είναι φύσει αγαθός, μόνο οι απαγορεύσεις τον διαφθείρουν. Η ατομική ελευθερία, διά της απόσεισης των περιορισμών που έχουν επιβληθεί στις αγορές, αυξάνει για όλους την ευημερία και οδηγεί στην πρόοδο και την ευδαιμονία, λένε οι φιλελεύθεροι. Η ατομική ελευθερία, διά της απόσεισης των περιορισμών που έχουν επιβληθεί στις κοινωνίες, οδηγεί τους πάντες στην αρμονία και εγκαθιδρύει την ισότητα και τη δικαιοσύνη, πιστεύουν οι αναρχικοί. 

Η ελεύθερη αγορά για τους μεν και η άναρχη κοινωνία για τους δε είναι αυταπόδεικτα δυνάμεις του Καλού: διαπλάθουν τον βέλτιστο άνθρωπο. Αντιθέτως, η κυβέρνηση, το κράτος, η "εξουσία" είναι πράγματα καθ' εαυτά κακά, δαιμονικά και απορριπτέα. Εμφανείς είναι οι καταβολές και των δύο παρατάξεων στον μεσσιανισμό και τον μανιχαϊσμό των αβρααμητικών θρησκειών, των οποίων δεν αποτελούν παρά όψιμους εκκοσμικευμένους γόνους.

Αυτό που δεν έχουν κοινό οι δύο ετεροθαλείς πλην ομογάλακτες παρατάξεις, είναι το ιστορικό τους αποτύπωμα. Σε χώρες με εσωτερικευμένους μηχανισμούς πειθάρχησης (Δυτική Ευρώπη, Βόρεια Αμερική, Άπω Ανατολή), σε πληθυσμούς δηλαδή που έχουν περάσει εδώ και αιώνες από το στάδιο μιας άτεγκτης ψυχικής και ηθικής διαπαιδαγώγησης, η σταδιακή διεύρυνση των ορίων της ελευθερίας οδήγησε πράγματι σε μια δημιουργική έκρηξη σε όλα τα επίπεδα – στο δίκοπο δέος των Νέων Χρόνων. Φαινόμενο ιδιαίτερα διδακτικό: χωρίς προηγούμενο ψυχικό και ηθικό αντίβαρο, η ελευθερία από μόνη της είναι διαλυτική, αργά ή γρήγορα γίνεται ελευθερία της αυτοκαταστροφής.

Ο αναρχισμός, αντίθετα, δεν φαίνεται να έδωσε κάτι ιδιαίτερο σε κάποιον τομέα – εξόν ίσως από αυτόν της τέχνης. Μόνο εκεί η αφοσιωμένη μονομανία και η σκληρή εργασιακή ηθική του μεγάλου καλλιτέχνη (οι δικές του εσωτερικές αλυσίδες) βρήκαν στο όραμα της απόλυτης αποδέσμευσης μια ψυχική διέξοδο: το έδαφος για να οικοδομήσουν τη δική τους ιδεατή πλην έκπαγλη Ουτοπία.

Κώστας Κουτσουρέλης